Kastowy podział społeczeństwa

Piramida kast w Indiach

Kastowy podział społeczeństwa to prawdopodobnie najbardziej kontrowersyjny aspekt kultury Indii i hinduskiej teologii. Odmienne, lecz uzupełniające się role społeczne zwane były od czasów starożytnych warnami. W czasie kolonizacji brytyjskiej rozpowszechniło się portugalskie określenia kasty, które skutecznie zastąpiło zwłaszcza w kulturze Zachodniej, lokalne, pochodzące z sanskrytu określenie. Nie jest ono jednak do końca poprawne, gdyż odnosi się nie tylko do warn, pierwotnie klasyfikujących ludność według wykonywanych przez nią zawodów, ale również do dźati, czyli podziału według klanów, plemion, rodów i innych mniejszych wspólnot terytorialnych. Słowo warna w sanskrycie oznacza rodzaj, jakość, cechę, ale także i kolor – to właśnie znaczenie dało podwaliny do ukucia teorii, iż przedstawicieli poszczególnych warn łączył ten sam odcień skóry. Teoria ta została jedak szybko obalona.


Hinduizm, w którym kastowy podział społeczeństwa jest ściśle indentyfikowany, jest tak ogromnie złożonym porządkiem religijno-społecznym, że trzeba przedrzeć się przez tysiące lat jego historii, tradycji i kultury aby dotrzeć do fundamentów tak surowo krytykowanego systemu społecznego jakim jest w Indiach podział kastowy. Pierwsze wzmianki o kastowym podziale społeczeństwa pojawiają się już w Wedach powstałych około 1500 r.p.n.e.  Części Mahabharaty napisane około 200 p.n.e. zwracają uwagę na potrzebę istnienia kast, a powstały mniej więcej w tym samym czasie traktat Manusmryti omawiający życie w ówczesnym społeczeństwie indyjskim zdefiniował prawa i powinności czterech warn. Na podstawie tych zapisów powstało popularne przekonanie, że system kastowy rozwinął się i utrwalił w Indiach między 1000 a 200 r.p.n.e.

Hinduizm dzieli społeczeństwo Indii na cztery warny:

  • bramini – to przedstawiciele najwyższej kasty, kapłani i święci mężowie, uprzywilejowani możliwością zgłębiania mądrości Ksiąg Wed i odprawiania obrzędów religijnych. Wierzy się, że przedstawiciele najwyższej kasty, bramini, przyszli na świat aby chronić i służyć świętej tradycji  – dharmie. Kaście tej został przyporządkowyny kolor biały.
  • kszatrijowie – wojownicy, rządcy, monarchowie. Mają chronić ludzi i służyć brahminom. Podobnie jak kapłani, powinni stronić od przyjemności cielesnych i tak jak oni, mogą studiować Wedy. Odpowiadający tej warnie kolor to żółty.
  • wajśjowie – rolnicy, hodowcy, kupcy, rzemieślnicy. Powinni zajmować się handlem, hodowlą bydła i uprawiniem roli, czyli zajęciami, których efekty zapewnią przetrwanie członkom innych kast.  Mogą czytać Wedy. Kolor odpowiadający tej warnie to brązowy.
  • śudrowie –ludność służebna. Ich przeznaczeniem jest usługiwać przedstawicielom wyższych klas. Nie wolno im studiować Wed, ani nawet słuchać  gdy są czytane. Nie wolno im spożywać posiłków w obecności przedstawicieli wyższych kast. Odpowiada im kolor czarny.



Poza czterema warnami istnieje w Indiach też grupa społeczna  pozostająca zupełnie poza systemem kastowym – to:

Pozostający poza systemem kastowym dalit

Dalit – tzw. nietykalny, członek najniższej warstwy społeczeństwa

  • dalitowie – uważani za nieczystych , zwani nietykalnymi. Wierzy się, że swoją nieczystość przenoszą na inne osoby poprzez dotyk, a zaczerpnięcie przez nich wody z publicznej studni powoduje jej skażenie, nieczysty jest nawet cień rzucany przez ich ciała. Gdy w ich pobliżu przechodzi bramin, muszą upaść na ziemię twarzą do dołu. Wykonują prace, jakich nie chce podjąć się nikt inny, takie jak np. zabijanie szczurów czy oczyszczanie skór zwierzęcych. Nie wolno im wchodzić do świątyń, a po śmierci ich ciała nie mogą być kremowane. Mahatma Ghandi wytrwale walczył o zaprzestanie dyskryminacji nietykalnych, których sam nazywał dziećmi boga.

Kastowy podział społeczeństwa był i jest we współczensnych Indiach szeroko potępiany – efektem tej krytyki było wprowadzenie przez Indyjską  Konstytucję z 1950 r. formalnego równouprawnienie kast: zakazu przywilejowania przestawicieli najwyższych kast i  dyskryminowania nietykalnych. Takie równouprawnienie jest jednak tylko teoretyczne, gdyż w rzeczywistości hinduizm do dzisiaj praktykuje istniejący przed uchwaleniem konstytucji podział.